Een leven in de marge

Oktober. De ochtendspits in de Brusselse metro wordt onderbroken door een macabere ontdekking: het lichaam van een man wordt gevonden in het station Porte de Namur, in de wijk Elsene. Volgens de eerste conclusies gaat het om een dakloze die 's nachts zijn toevlucht zocht in de ondergrondse gangen van het openbaarvervoersnetwerk. Dit geïsoleerde sterfgeval herinnert ons er op brute wijze aan dat het probleem van dakloosheid niet alleen een sociale kwestie is die onder het stedelijk beleid valt, maar ook een kwestie van leven of dood die steden en staten nog steeds te laat erkennen. 

CIJFERS
Nauwkeurige schattingen van dakloosheid zijn afhankelijk van de gebruikte definitie en methodologie: telling in opvangcentra, incidentele waarnemingen op straat, registers van sociale diensten of enquêtes onder huishoudens. Ondanks deze verschillen wijzen de gegevens op een toename van het aantal daklozen.
Polen: uit een nationaal onderzoek in 2024 bleek dat ten minste 31 042 mensen dakloos waren, waarvan 80 % mannen. Personen jonger dan 18 jaar vertegenwoordigden 5 % van dit totaal. Er werd een toename van het aandeel jongeren vastgesteld en het probleem werd buiten de grote stedelijke centra duidelijker zichtbaar. België: nationale en regionale tellingen wijzen op een totaal van bijna 50 000 daklozen, waarvan 9 777 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (inclusief personen die gebruikmaken van verschillende vormen van tijdelijke huisvesting). In Brussel vormt het zichtbare deel van de dakloze bevolking (mensen die op straat leven) slechts het topje van de ijsberg. Europa: honderdduizenden mensen, volgens grondige studies zelfs meer dan 895 000, worden geconfronteerd met de daklozencrisis. Wereldwijd: rapporten van de VN en onderzoekssamenvattingen geven zeer uiteenlopende cijfers, variërend van ongeveer 100 miljoen daklozen tot 1,6 miljard mensen zonder “adequate” huisvesting (zonder toegang tot huisvesting die voldoet aan de veiligheids- en hygiënenormen). 

OORZAAK
Het verlies van huisvesting is zelden het gevolg van een op zichzelf staande gebeurtenis, maar veeleer het resultaat van elkaar overlappende economische, sociale en gezondheidsprocessen. Stijgende huurprijzen, het beperkte aanbod van sociale woningen en de verschuiving van de markt naar kortetermijnverhuur verhogen de druk op mensen met een laag of gemiddeld inkomen aanzienlijk. 

Structurele armoede en het ontbreken van adequate financiële steun zijn eveneens belangrijke factoren. De daling van de koopkracht, de stijging van de kosten van levensonderhoud, de onzekerheid van werk (bijvoorbeeld in het kader van kortlopende contracten) en de ontoereikende sociale uitkeringen creëren omstandigheden waarin mensen met een laag inkomen zich geen huisvesting kunnen veroorloven. Uit gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek blijkt dat de toename van het aantal mensen dat sociale bijstand ontvangt in Polen samenhangt met de stijging van de kosten van levensonderhoud en de verarming van een deel van de bevolking. In de praktijk betekent dit dat veel gezinnen op het punt staan hun huis te verliezen en dat zelfs een kleine financiële crisis – baanverlies, ziekte of de noodzaak om een schuld af te lossen – een spiraal kan veroorzaken die tot dakloosheid leidt.

Plotselinge crises – uitzettingen, echtscheidingen, huiselijk geweld, ongelukken – vormen een andere groep oorzaken. Uit gemeentelijke rapporten blijkt dat veel gevallen van dakloosheid situationeel van aard zijn. Mensen die uit de gevangenis, psychiatrische ziekenhuizen of verslavingszorgcentra komen, krijgen vaak geen hulp bij het vinden van huisvesting, wat leidt tot hernieuwde uitsluiting. Slachtoffers van huiselijk geweld besluiten vaak te vluchten zonder dat ze een andere plek hebben om naartoe te gaan. 

Dakloosheid is ook het gevolg van systemische en politieke factoren. De afgelopen jaren hebben migratie en vluchtelingencrises een aanzienlijke invloed gehad op de huisvestingssituatie in veel Europese landen, met name na 2022. De toestroom van mensen heeft de druk op de lokale vastgoedmarkten vergroot, terwijl er nog steeds onvoldoende wordt geïnvesteerd in sociale huisvesting. 

Ten slotte moet de rol van gezondheid worden benadrukt. Geestelijke gezondheidsproblemen, verslavingen en bijkomende somatische aandoeningen maken het erg moeilijk om huisvesting, werk en sociale relaties te behouden. Mensen met psychische stoornissen worden vaak pas door het sociale bijstandsstelsel opgevangen wanneer ze zich in een ernstige crisissituatie bevinden, en door het gebrek aan integratie tussen gezondheidsdiensten en sociale bijstand kunnen zij niet uit eigen kracht stabiliteit vinden.

GEVOLGEN
Dakloosheid gaat gepaard met een dramatische verslechtering van de gezondheidstoestand en een verhoogde sterfte. Door het ontbreken van een vaste slaapplaats, de onmogelijkheid om een goede hygiëne te handhaven, ondervoeding en blootstelling aan de elementen hebben mensen die op straat leven vaker last van aandoeningen aan de luchtwegen, huidinfecties, hart- en vaatziekten of chronische ziekten zoals diabetes en hypertensie. De gemiddelde levensverwachting van daklozen ligt enkele jaren, en in sommige landen zelfs meer dan twintig jaar, lager dan die van de algemene bevolking. Het feit dat ze geen dak boven hun hoofd hebben, verhoogt het risico op ziekenhuisopname en overdosering van psychoactieve stoffen, en door het gebrek aan toegang tot regelmatige medische zorg worden ziekten te laat gediagnosticeerd of helemaal niet behandeld. 

Ook veiligheid en stigmatisering zijn belangrijke kwesties. Mensen die in tijdelijke opvangcentra overnachten, worden vaak het slachtoffer van fysiek en psychologisch geweld, diefstal en misbruik door anderen die zich in een vergelijkbare situatie bevinden. Leven in de openbare ruimte brengt voortdurende risico's met zich mee. Veel Europese steden hebben regels aangenomen die de aanwezigheid van daklozen op bepaalde openbare plaatsen beperken (bijvoorbeeld een verbod op slapen in parken, stations of het openbaar vervoer). In plaats van het probleem op te lossen, versterken dit soort maatregelen het proces van uitsluiting, waardoor mensen in een crisissituatie worden veranderd in “onzichtbare burgers” die het recht op gemeenschappelijke ruimte wordt ontzegd. Stigmatisering maakt het ook moeilijk om terug te keren naar de samenleving: daklozen worden geconfronteerd met wantrouwen van werkgevers, verhuurders of zelfs openbare diensten, waardoor de weg naar re-integratie voor hen wordt afgesloten. 

De situatie van dakloze kinderen en gezinnen is bijzonder dramatisch. Volgens gegevens van de organisatie Infirmiers de Rue maken kinderen in België bijna 25 % uit van de dakloze bevolking. Kinderen die in deze omgeving opgroeien, lijden vaak aan trauma's en chronische stress, waardoor het risico toeneemt dat ze als volwassenen in dezelfde situatie terechtkomen. Het gebrek aan toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en een veilige leeromgeving heeft sociale gevolgen op lange termijn die verder reiken dan het individuele aspect van het probleem.

Mensen zonder papieren bevinden zich in een vicieuze cirkel: zonder geld kunnen ze geen woning huren; zonder woning hebben ze geen officieel adres; zonder officieel adres kunnen ze zich niet inschrijven bij het plaatselijke gemeentehuis, wat de eerste stap is naar legalisering van hun verblijf; zonder officiële papieren (verloren of gestolen) kunnen ze geen werk vinden; zonder werk hebben ze geen geld... Voeg daar nog de problemen in verband met alcoholmisbruik en gezondheidsproblemen aan toe, en het wordt voor Poolse daklozen uiterst moeilijk om uit deze situatie te komen. Het enige recht waarop deze mensen aanspraak kunnen maken, is spoedeisende medische hulp (AMU). Maar zelfs dat is niet eenvoudig te verkrijgen: de voorafgaande procedures zijn vaak talrijk en complex. Bovendien dekt AMU een reeks essentiële behandelingen niet, zoals nazorg na alcoholontwenning.

Sinds enkele jaren ontwikkelt DIOGENES een project voor interculturele bemiddeling. Met het oog op sociale inclusie komt dit project in het bijzonder tegemoet aan de behoeften van daklozen die te maken hebben met sociaaleconomische, taalkundige en/of culturele barrières. De maatschappelijk werkers komen dagelijks in contact met een groot aantal Roma en Polen.

Het DIOGENES-team, met name dankzij zijn Poolse medewerkers, ondersteunt en helpt daklozen uit deze gemeenschap om toegang te krijgen tot hun rechten en gezondheidszorg. Daartoe leggen we talrijke contacten met belangrijke partners: het consulaat van de Republiek Polen (afgifte van paspoorten, enz.), Poverello (opvang in asielen en toegang tot huisvesting), Barką (vrijwillige terugkeer naar Polen om zich in een lokale omgeving te vestigen), de straathoekwerkers van de gemeente Sint-Gillis, La Fontaine (basisverzorging en hygiëne) en de Iris-ziekenhuizen (ontwenning, enz.).

TE HULP
De prognoses voor dakloosheid zijn niet optimistisch. Het risico om je baan te verliezen, de aanhoudende inflatoire druk en het tekort aan betaalbare woningen leiden tot een toename van het aantal mensen dat hun huis dreigt te verliezen.

De verantwoordelijkheid voor dakloosheid ligt niet alleen bij de overheid. Hoewel individuele acties geen vervanging zijn voor systeemhervormingen, kunnen ze wel een reële impact hebben op het leven van een bepaald persoon. De belangrijkste stap is om de mens in het individu te zien: een gesprek, interesse, eenvoudige gebaren die de muur van sociale onzichtbaarheid doorbreken. 

Als u iemand tegenkomt die op straat slaapt, is het belangrijk om op een veilige en waardige manier hulp aan te bieden: geef hem of haar een warme maaltijd, iets te drinken, kleding en in de winter een deken of een warme jas. Het is net zo belangrijk om mensen in nood door te verwijzen naar lokale hulpinstanties: opvangcentra, gaarkeukens, openbare badhuizen of medische centra. Veel steden hebben noodnummers waar u kunt melden dat er een dakloze persoon in gevaarlijke omstandigheden leeft. 

Mensen die zich meer willen inzetten, kunnen niet-gouvernementele organisaties steunen door vrijwilligerswerk te doen of materiële of financiële donaties te verzamelen. Zelfs kleine gebaren, zoals het kopen van een kaartje voor het openbaar vervoer, helpen bij het invullen van een administratief formulier of het bespreken van huisvestingsmogelijkheden, kunnen voor iemand van cruciaal belang zijn. Individuele hulp heeft een dubbele betekenis: het ondersteunt niet alleen iemand in een crisissituatie, maar doorbreekt ook de sociale onverschilligheid door eraan te herinneren dat dakloosheid geen permanente toestand is, maar een situatie waaruit men met de juiste ondersteuning kan komen.

Laten we niet vergeten dat dakloosheid niet het lot van een individu is, maar de schande van een gemeenschap die de andere kant op heeft gekeken. 

Het artikel in de Poolse versie is hier beschikbaar.